കാശ്മീർ താഴ്‌വരയിൽ ദേശീയ ഐക്യത്തിനും സാമൂഹിക നീതിക്കും പുനർസ്ഥാപനത്തിന് പുതിയ വഴിയൊരുക്കുന്ന നിർണായകമായ നീക്കമായാണ് വീരമൃത്യു സംഭവിക്കുന്ന സൈനികരുടെ ആശ്രിതർക്കും ഭീകരാക്രമണങ്ങളിൽ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ട നിരപരാധികളായ പൗരന്മാരുടെയും കുടുംബങ്ങൾക്കുമുള്ള ഭൂമിയനുകൂല്യം വിലയിരുത്തപ്പെടേണ്ടത്. ഇത് വെറും ആനുകൂല്യമായി കണ്ടുപോകാനാവില്ല. ഇതിന് പിന്നാലെ വ്യക്തമായ രാഷ്ട്രീയവും ഭരണഘടനാപരവുമായ ദിശാസൂചനകൾ നിലനിൽക്കുന്നു.

ഭൂമിയെന്നത് ഭൗമപരമായ സാന്നിധ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. ഒരിടത്ത് ജീവിക്കാൻ അവകാശമുണ്ടെന്നതിലൂടെ, അതിന്റെ പൊതുസാംസ്കാരിക ഘടനയിലേക്കുള്ള വ്യക്തിയുടെ തിരിച്ചെത്തലും അംഗീകാരവും ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് കാശ്മീരിൽ വീരമൃത്യു സംഭവിക്കുന്നവരുടെ കുടുംബങ്ങൾക്കായുള്ള ഭൂമിയനുമതി, സാമാന്യമായ പുനരധിവാസ പദ്ധതിയല്ല; മറിച്ചും അത് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സുസ്പഷ്ടമായ സന്ദേശമാണ്—ഭീകരവാദത്തിന് കീഴടങ്ങില്ലെന്നും, ഓരോ ഇന്ത്യക്കാരനും സ്വന്തം ദേശത്ത് വാസം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം ഉറപ്പുവരുത്തുമെന്നുമുള്ള ദേശീയ പ്രതിജ്ഞയുടെ പ്രകടനമാണ്.

1989-ലെ മതതീവ്രവാദ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾക്കുശേഷം കാശ്മീരിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുപോയ പണ്ഡിറ്റുകൾ ഉൾപ്പെടെ, സംസ്‌കൃതിയുടെ തന്തുവെളിച്ചം നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരിടമായി താഴ്‌വര മാറിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. അവരുടെ തിരിച്ചുവരവിനും സ്വന്തം വേരുകളിലേക്ക് മടങ്ങാനുള്ള അവകാശത്തിനും ഉപകരിക്കാൻ ഈതരം നീക്കങ്ങൾ നിർണ്ണായകമാണ്. അതിലൂടെ, മതനിരപേക്ഷതയുടെയും സംസ്‌കാരപരമായ ഐക്യത്തിന്റെയും പ്രതീകമായി കാശ്മീർ പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ഭൂമിയെന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ മാത്രമല്ല, ഭവനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസൗകര്യങ്ങൾ, ആരോഗ്യം, തൊഴിൽ എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച സമഗ്ര പുനരധിവാസ പദ്ധതികൾ കൈക്കൊള്ളുമ്പോഴാണ് ഈ നീതി പൂർണ്ണതയോടെ ജീവിതത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുക. സൈനികരുടെ കുടുംബങ്ങൾക്കും ഭീകരതയ്ക്കിരയായ പൗരന്മാരുടെയും ആശ്രിതർക്കും കാശ്മീരിൽ പുനർവാസം നൽകുന്നത്, അവരുടെ ത്യാഗത്തിനുള്ള രാജ്യത്തിന്റെ നന്ദിയും കൃതജ്ഞതയും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്ന തീരുമാനമായിരിക്കും.

 ഈ തീരുമാനം വെറും പാരിതോഷികം അല്ല. ദേശീയ ഐക്യത്തിന്റെയും ഭൗമപരമായ അഖണ്ഡതയുടെയും തൂണുകളിൽ ഒന്നായി ഇതിനെ കണക്കാക്കണം. ഭീകരവാദം ഇന്ത്യയെ വിഭജിക്കാനാകില്ലെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുന്ന 'ഭൂമിയിലെ മറുപടി' കൂടിയാകട്ടെ ഈ പദ്ധതിയുടെ പ്രഖ്യാപനം.