ഐ.എം.എ. ജലീൽ

1959 ഡിസംബർ 26-ന് തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ ചാവക്കാട് താലൂക്കിൽപ്പെട്ട വടക്കേക്കാട് ഇല്ലത്തയിൽ കുഞ്ഞിബാവയുടെയും ഖദീജാബീവിയുടെയും രണ്ടാമത്തെ മകനായാണ് റഫീഖ് ജനിച്ചത്. ഈ ഓർമക്കുറിപ്പ് എഴുതുന്ന ഞാൻ, ഐ.എം.എ. ജലീൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരനാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് എഴുതുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ ഓർമകളും കുടുംബബന്ധങ്ങളും സൗഹൃദങ്ങളും ഔദ്യോഗിക ജീവിതത്തിലെ അനുഭവങ്ങളും പരസ്പരം കൂടിക്കലരുന്നു.

ചില ഓർമകൾ എഴുതാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ വാക്കുകൾക്ക് വഴങ്ങാറില്ല. ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന അനുഭവങ്ങൾ ഓരോന്നായി പുറത്തുവരുമ്പോൾ മനസ്സ് വീണ്ടും ആ പഴയ കാലത്തിലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോകും. റഫീഖിനെക്കുറിച്ച് എഴുതുമ്പോൾ എനിക്കും അത്തരമൊരു അനുഭവമാണ്.

പ്രവാസത്തിന്റെ വഴികളിലൂടെ

ചെറുപ്പം മുതലേ രാഷ്ട്രീയത്തോട് താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്ന റഫീഖ് പഠനത്തിനുശേഷം പ്രവാസജീവിതം തെരഞ്ഞെടുത്തു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം വയസ്സിൽ കുവൈറ്റിലെ ജാപ്പനീസ് കമ്പനിയായ ഷിമിസു കൺസ്ട്രക്ഷൻ കമ്പനിയിൽ ജോലി ലഭിച്ചതോടെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തൊഴിൽജീവിതം ആരംഭിച്ചത്. ഫഹാഹീലിലെ മീന അബ്ദുല്ല റിഫൈനറി മോഡേണൈസേഷൻ പ്രോജക്ടിലായിരുന്നു ജോലി.

പ്രവാസം അദ്ദേഹത്തിന് ഉപജീവനത്തിനുള്ള വഴി മാത്രമായിരുന്നില്ല. പുതിയ മനുഷ്യരെയും സാഹചര്യങ്ങളെയും പരിചയപ്പെടാനും അനുഭവങ്ങളിലൂടെ വളരാനും സ്വന്തം കഴിവുകൾ തെളിയിക്കാനുമുള്ള അവസരം കൂടിയായിരുന്നു അത്. തൊഴിൽരംഗത്തെ ഉത്തരവാദിത്വബോധവും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളിലെ ആത്മാർഥതയും ഒരുപോലെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു.

1985-ൽ, വെറും ഇരുപത്തഞ്ചാം വയസ്സിൽ, അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ തീരുമാനങ്ങളിലൊന്ന് കൈക്കൊണ്ടു. പിതൃസഹോദരിക്ക് ( കുഞുമ്മായി )  ഒരു വൃക്ക ദാനം ചെയ്തു. അവയവദാനം ഇന്നത്തെപ്പോലെ വ്യാപകമായി ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടാതിരുന്ന കാലത്ത് സ്വന്തം ശരീരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മറ്റൊരാളുടെ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ സമർപ്പിക്കുക എന്നത് അസാധാരണമായ ധീരതയും കാരുണ്യവും ആവശ്യപ്പെടുന്ന പ്രവൃത്തിയായിരുന്നു.

ആ പ്രവൃത്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഒരു സംഭവം മാത്രമല്ല; വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ആഴം വ്യക്തമാക്കുന്ന അധ്യായമാണ്. മനുഷ്യസ്നേഹത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ സ്വന്തം ജീവിതത്തിലൂടെ അത് തെളിയിക്കുന്നതിലാണ് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചിരുന്നത്. മറ്റൊരാളുടെ ജീവിതത്തിന് പ്രതീക്ഷ നൽകാൻ സ്വന്തം ശരീരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം പങ്കുവെച്ച ആ യുവാവ്, പിന്നീട് തന്റെ ജീവിതത്തിലുടനീളം പുലർത്തിയ മനുഷ്യത്വത്തിന്റെ ഉന്നതമായ അടയാളം അന്നേ അവശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നു.

1988-ൽ നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ റഫീഖ് കൈപ്പമംഗലം സ്വദേശിനിയായ രഹനയെ വിവാഹം കഴിച്ചു. റഈസ്, റിയ, ഫൈസൽ എന്നിവർ മക്കളാണ്. ഡർവീഷും , സഫ്നയും ഖദീജയും മരുമക്കളാണ്. കുടുംബത്തോടുള്ള സ്നേഹവും ഉത്തരവാദിത്വവും ജീവിതത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന് പ്രധാനമായിരുന്നു.

1988 മുതൽ 1998 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ അദ്ദേഹം നാട്ടിൽ ചെലവഴിച്ചു. ഈ കാലയളവിലും രാഷ്ട്രീയത്തോടുള്ള താൽപര്യവും സാമൂഹിക വിഷയങ്ങളിലുള്ള ഇടപെടലുകളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.

ദുബായിൽനിന്ന് ഖത്തറിലേക്ക്: 

1996-ൽ ദുബായിലെത്തിയ റഫീഖ് ജെ. ആൻഡ് പി. കമ്പനിയിൽ മെറ്റീരിയൽ ഇൻസ്‌പെക്ടറായി ജോലി ചെയ്തു. ദുബായ് എയർപോർട്ട് ഇംപ്രൂവ്‌മെന്റ് പ്രോജക്ടിലായിരുന്നു സേവനം.

എന്റെ ഖത്തർ ജീവിതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു അനുഭവം ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടതുണ്ട്.

2007-ൽ ഞാൻ ഖത്തർ പെട്രോളിയത്തിൽ (QP) ജോലിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. 2008-ൽ പാർസൺസിലെ ജോലി അവസാനിച്ചപ്പോൾ റഫീഖ് എന്നെ വിവരം അറിയിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന് പുതിയൊരു ജോലി കണ്ടെത്തേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടായിരുന്നു. അന്ന് Techniital  കൺസൾട്ടന്റിൽ ജോലി ചെയ്തിരുന്ന തിരുവനന്തപുരം കഴക്കുട്ടം നജീബിനോട് ഞാൻ സംസാരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ റഫീഖിന് ആവശ്യമായ സൗകര്യങ്ങളോടുകൂടി നല്ലൊരു ഓാഫറോടെ മെറ്റീരിയൽ ഇൻസ്‌പെക്ടറായി ജോലി ലഭിച്ചു. തുടർന്ന് ദീർഘകാലം അവിടെ സേവനമനുഷ്ഠിക്കാനും അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു.

ഒരു സഹോദരനെന്ന നിലയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തൊഴിൽജീവിതത്തിൽ സഹായിക്കാൻ കഴിഞ്ഞതിൽ എനിക്ക് സന്തോഷമുണ്ട്. എന്നാൽ, ആ സഹായത്തെക്കാൾ വലുതായിരുന്നു അദ്ദേഹം തന്റെ ജോലിയിലൂടെ തെളിയിച്ച മുമ്പെ കാണിക്കാത്ത കഴിവും ഉത്തരവാദിത്വബോധവും.

ഖത്തറിൽ രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളും സാമൂഹിക പ്രവർത്തകരും സന്ദർശനത്തിനെത്തുമ്പോൾ അവരോടൊപ്പം പോകുന്ന പല സന്ദർഭങ്ങളും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്.

രാഷ്ട്രീയത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും വിമർശനത്തിലെ ആർജവവും: 

അടിയുറച്ച കോൺഗ്രസുകാരനായിരുന്നു ഐ.എം.എ. റഫീഖ്. എന്നാൽ, കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തനങ്ങളിലെ വീഴ്ചകളെ വിമർശിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഒരിക്കലും മടിച്ചിരുന്നില്ല. സ്വന്തം പ്രസ്ഥാനത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധത എന്നത് അതിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും കണ്ണടച്ച് അംഗീകരിക്കുക എന്നല്ലെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട്.

കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളുമായി അദ്ദേഹം അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിയിരുന്നു. നാട്ടിലെത്തുമ്പോഴൊക്കെ പ്രിയപ്പെട്ട നേതാക്കളെ സന്ദർശിക്കാൻ സമയം കണ്ടെത്തും. ഉമ്മൻചാണ്ടി, വി.എം. സുധീരൻ, പി.ടി. തോമസ്, ബെന്നി ബെഹനാൻ തുടങ്ങി നിരവധി നേതാക്കളുമായി അദ്ദേഹത്തിന് വ്യക്തിപരമായ സൗഹൃദമുണ്ടായിരുന്നു.

രാഷ്ട്രീയം അദ്ദേഹത്തിന് കേവലം ഒരു പ്രസ്ഥാനത്തോടുള്ള അനുഭാവം മാത്രമായിരുന്നില്ല. സമൂഹത്തിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ നിരീക്ഷിക്കാനും നിലപാടുകൾ രൂപപ്പെടുത്താനും തെറ്റെന്നു തോന്നുന്ന കാര്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടാനും അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ഒരു ഇടം കൂടിയായിരുന്നു അത്.

മാധ്യമപ്രവർത്തനത്തിലെ വേറിട്ട വഴികൾ:

തൊഴിൽരംഗത്തെ തിരക്കുകൾക്കിടയിലും മാധ്യമപ്രവർത്തനത്തിലും പ്രസിദ്ധീകരണരംഗത്തും റഫീഖ് സജീവമായിരുന്നു. ഖത്തറിലെ മലയാള പ്രസിദ്ധീകരണരംഗത്ത് കേരളശബ്ദത്തിന്റെ പ്രത്യേക പതിപ്പുകൾ പുറത്തിറക്കുന്നതിൽ ഒരു വ്യാഴവട്ടത്തിലേറെക്കാലം അദ്ദേഹം നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു.

ഖത്തർ 2022 ലോകകപ്പിന്റെ ഭാഗമായി അദ്ദേഹം പുറത്തിറക്കിയ പുസ്തകം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമികവിന്റെ ശ്രദ്ധേയമായ ഉദാഹരണമാണ്. ഖത്തറിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കാതെ കേരളശബ്ദത്തോടൊപ്പം കേരളത്തിലും ആ പുസ്തകം വിതരണം ചെയ്യാൻ അദ്ദേഹം കാണിച്ച ധൈര്യവും തന്റേടവും പ്രത്യേകം പരാമർശിക്കേണ്ടതാണ്.

പ്രവാസലോകത്ത് ഒരു പ്രസിദ്ധീകരണം തയ്യാറാക്കുന്നതിൽനിന്ന് അതിനെ കേരളത്തിലെ വായനക്കാരിലേക്കും എത്തിക്കുന്നതുവരെ അദ്ദേഹം കാണിച്ച ആത്മവിശ്വാസം എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്. ഒരു ആശയം മുന്നോട്ടുവെക്കുക മാത്രമല്ല, അതിനെ പ്രായോഗികമാക്കി ലക്ഷ്യത്തിലെത്തിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വ്യക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം.

കേരളശബ്ദത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളോടൊപ്പം ഖത്തറിൽ വീക്ഷണം പത്രത്തിന്റെ റിപ്പോർട്ടറായും അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. തൊഴിൽ, രാഷ്ട്രീയം, മാധ്യമപ്രവർത്തനം എന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത മേഖലകളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞത് ഈ വിശാലമായ താൽപര്യത്തിന്റെ തെളിവാണ്.

ഇന്ത്യൻ മീഡിയ ഫോറം: ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു മുഖം

ഖത്തർ ഇന്ത്യൻ മീഡിയ ഫോറത്തിന്റെ സ്ഥാപകാംഗങ്ങളിൽ ഒരാളായിരുന്നു ഐ.എം.എ. റഫീഖ്. ട്രഷററായും ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായും സംഘടനയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ച അദ്ദേഹം, സംഘടനയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളും രേഖകളും കൃത്യമായി സൂക്ഷിക്കണമെന്ന കാര്യത്തിൽ നിർബന്ധബുദ്ധിയുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഗുണമായിരുന്നു കണക്കുകളിലെ കണിശത. ഒരു റിയാലിന്റെ ഇടപാടുപോലും കൃത്യമായി രേഖപ്പെടുത്തും. വരവിലും ചെലവിലും വ്യക്തതയും സുതാര്യതയും പുലർത്തിയിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ സാമ്പത്തിക കാര്യങ്ങളിൽ കണ്ണടച്ച് വിശ്വസിക്കാമായിരുന്നു. ഓരോ ഇടപാടും എഴുതി സൂക്ഷിക്കുന്ന ശീലം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.

പണത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ മാത്രമല്ല, ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ ഏൽപ്പിക്കുന്നതിലും വാക്കുകൾ വിശ്വസിക്കുന്നതിലും അത്തരമൊരു മനുഷ്യനെ കണ്ടെത്തുക എളുപ്പമല്ല. വ്യക്തിപരമായ ജീവിതത്തിലും സംഘടനാപ്രവർത്തനത്തിലും ഒരേ കൃത്യതയും സത്യസന്ധതയും പുലർത്താൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞിരുന്നു.

ഒരു സംഘടനയുടെ ശക്തി അതിന്റെ പേരിലോ പദവികളിലോ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ സത്യസന്ധതയിലുമാണ്. റഫീഖിന്റെ സംഘടനാപ്രവർത്തനങ്ങളെ ഓർക്കുമ്പോൾ ഈ ഗുണം പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്.

രോഗത്തോടുള്ള പോരാട്ടം

2018-ൽ ക്യാൻസർ ബാധിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം അതിനെ അതിജീവിച്ചു. രോഗവും ചികിത്സയും സൃഷ്ടിച്ച പ്രതിസന്ധികളെ നേരിട്ട് ജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു. പ്രതിസന്ധികൾക്കുമുന്നിൽ തളരാതെ മുന്നോട്ടുപോകാനുള്ള മനക്കരുത്ത് അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു.

രോഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെ മാറ്റിമറിച്ചെങ്കിലും ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളോടുള്ള സമീപനത്തെയും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളോടുള്ള താൽപര്യത്തെയും പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കാൻ അതിന് കഴിഞ്ഞില്ല. ജീവിതത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വങ്ങളെ നേരിട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം കുടുംബത്തോടും സൗഹൃദങ്ങളോടും തന്റെ പ്രവർത്തനമേഖലകളോടും ബന്ധം പുലർത്തി.

കുടുംബസമേതം ഖത്തറിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന റഫീഖ് 2023 ജൂലൈയിൽ നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. സ്വന്തം നാട്ടിൽ, പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ സമീപത്ത് ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടം ചെലവഴിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ആ ആഗ്രഹംപോലെ തന്നെ നാട്ടിൽവെച്ചാണ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചത്.

2023 ഒക്ടോബർ 11-ന്, അറുപത്തിമൂന്നാം വയസ്സിൽ, അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞു. 2023 ഒക്ടോബർ 12-നായിരുന്നു ഖബറടക്കം.

ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടത്തിൽ രോഗത്തിന്റെ വേദനകളും ശാരീരികമായ പരിമിതികളും അദ്ദേഹത്തെ അലട്ടിയിരുന്നിരിക്കാം. എങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എന്റെ ഓർമകൾ രോഗത്തിന്റെ അവസാന നാളുകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ഊർജസ്വലനായ ഒരു യുവാവായും കുടുംബത്തിനും സുഹൃത്തുക്കൾക്കും ആശ്രയമായും സാമൂഹിക വിഷയങ്ങളിൽ സജീവമായി ഇടപെട്ട വ്യക്തിയായും ജീവിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ നീണ്ട ജീവിതമാണ് എന്റെ മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നത്.

അവസാനകാലത്തെ ഒരു ഓർമയും മനസ്സിൽ ബാക്കിയായ സത്യവും:

ഒരു മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ ഓർക്കുമ്പോൾ, അയാളുടെ നന്മകളെയും നേട്ടങ്ങളെയും മാത്രമല്ല, കുടുംബബന്ധങ്ങളിൽ അവശേഷിച്ച ചില സങ്കീർണമായ അനുഭവങ്ങളെയും സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിക്കേണ്ടിവരും. റഫീഖിനെക്കുറിച്ചുള്ള എന്റെ ഓർമകളിലും അത്തരമൊരു അധ്യായമുണ്ട്.

എന്നാൽ, ഈ കാര്യത്തിൽ എനിക്ക് ഇന്ന് യാതൊരു ഖേദവുമില്ല. ജീവിതത്തിൽ ചില അനുഭവങ്ങൾ മനസ്സിൽ അവശേഷിച്ചേക്കാം. ചില കാര്യങ്ങളിൽ നമ്മുടെ നിലപാടുകൾ മറ്റുള്ളവർക്ക് പൂർണമായി മനസ്സിലായെന്നും വരില്ല. മനുഷ്യരുടെ വിലയിരുത്തലുകൾക്കും തീരുമാനങ്ങൾക്കും പരിമിതികളുണ്ടാകാം. എന്നാൽ, സംഭവിച്ചതെല്ലാം അറിയുന്ന അല്ലാഹുവിന്റെ മുമ്പിൽ സത്യം ഒരിക്കലും മറഞ്ഞുനിൽക്കില്ല.

ഈ അനുഭവം എന്റെ സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹത്തെയോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നല്ല ഓർമകളെയോ മായ്ച്ചുകളയുന്നില്ല. ഒരു മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ സമഗ്രമായി ഓർക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ നന്മകളെ ആദരിക്കുന്നതിനൊപ്പം ജീവിതത്തിൽ അവശേഷിച്ച ചില അനുഭവങ്ങളെ സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിക്കാനും കഴിയണം. സ്നേഹമെന്നത് എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ഒരേ അഭിപ്രായം പുലർത്തുക എന്നല്ല; അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾക്കിടയിലും ബന്ധത്തിന്റെ മൂല്യവും മനുഷ്യന്റെ നന്മകളും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുക കൂടിയാണ്.

ബാക്കിയെല്ലാം നീതിപൂർവം അറിയുകയും വിധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അല്ലാഹുവിന് ഞാൻ സമർപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾക്കും സ്വാധീനങ്ങൾക്കും അതീതമായി സത്യത്തെ അറിയുന്നവൻ അല്ലാഹുവാണ്. അവന്റെ നീതിയിൽ എനിക്ക് വിശ്വാസമുണ്ട്.

ഓർമകൾക്ക് മായാത്തൊരു മുഖം

ചില മനുഷ്യരെക്കുറിച്ച് എഴുതുമ്പോൾ വാക്കുകളേക്കാൾ കൂടുതൽ പറയുന്നത് ഉള്ളിൽ നിറയുന്ന മൗനമാണ്.

ഒരു സഹോദരനെന്ന നിലയിൽ എനിക്ക് റഫീഖ് കുടുംബത്തിലെ ഒരംഗം മാത്രമായിരുന്നില്ല. ജീവിതത്തിന്റെ പല ഘട്ടങ്ങളിലും അഭിപ്രായങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും പങ്കുവെച്ച ഒരാൾ, പുതിയ ആശയങ്ങളുമായി സമീപിച്ച സുഹൃത്ത്, സ്വന്തം നിലപാടുകളിൽ ഉറച്ചുനിന്ന വ്യക്തി, മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടി സമയം കണ്ടെത്തിയ മനുഷ്യൻ—ഇങ്ങനെ പല രൂപങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം എന്റെ ഓർമകളിൽ ജീവിക്കുന്നു.

ജീവിതത്തിൽ എല്ലാവരെയും പൂർണമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ ഒരാൾക്കും കഴിയണമെന്നില്ല. അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളും നിരാശകളും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ, ഒരു മനുഷ്യനെ ഓർക്കുമ്പോൾ അയാൾ ജീവിതത്തിലൂടെ പകർന്നുനൽകിയ നന്മകൾക്കും മനുഷ്യത്വത്തിനും അർഹമായ സ്ഥാനം നൽകാൻ കഴിയണം.

മരണം ഒരു മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിന് വിരാമമിടുമ്പോഴും അയാൾ പകർന്നുനൽകിയ മൂല്യങ്ങൾക്ക് വിരാമമിടാൻ അതിന് കഴിയില്ല. ചിലർ ഓർമകളിൽ ജീവിക്കുന്നു. മറ്റു ചിലർ തങ്ങൾ ചെയ്ത നന്മകളിലൂടെ അനേകം ജീവിതങ്ങളിൽ തുടർന്നും ജീവിക്കുന്നു. ഐ.എം.എ. റഫീഖ് അത്തരത്തിലൊരാളാണ്.

എന്റെ പ്രിയ സഹോദരന്റെ ജീവിതത്തെ ഓർക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ നന്മകൾക്ക് ആദരാഞ്ജലികൾ അർപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം, ജീവിതത്തിൽ അവശേഷിച്ച അനുഭവങ്ങളും സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിക്കുന്നു. കാലവും മനുഷ്യരുടെ വിലയിരുത്തലുകളും മാറിയേക്കാം. എന്നാൽ, സത്യത്തെയും നീതിയെയും കുറിച്ചുള്ള എന്റെ വിശ്വാസം മാറുന്നില്ല. എല്ലാം അറിയുന്ന അല്ലാഹുവിന്റെ മുമ്പിൽ എന്റെ മനസ്സിലുള്ളതെല്ലാം ഞാൻ സമർപ്പിക്കുന്നു.

അല്ലാഹു എന്റെ പ്രിയ സഹോദരന്റെ ഖബർ വിശാലമാക്കട്ടെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാപങ്ങൾ പൊറുത്ത് പരലോകജീവിതം അനുഗ്രഹീതമാക്കട്ടെ. അദ്ദേഹം ചെയ്ത നന്മകൾ സദഖ ജാരിയയായി സ്വീകരിക്കട്ടെ. സ്വർഗത്തിൽ ഉന്നതമായ സ്ഥാനം നൽകി അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.

ആമീൻ, യാ റബ്ബൽ ആലമീൻ.