​ഭാരതീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ ആത്മാവായി നിലകൊള്ളുന്ന കാവ്യമാണ് വാല്മീകി രാമായണം. ധർമ്മം, നീതി, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഉദാത്ത മാതൃകകൾ ചിത്രീകരിക്കുന്ന ഈ ഇതിഹാസത്തിൽ പുരുഷ കഥാപാത്രങ്ങളോളം തന്നെ, അല്ലെങ്കിൽ അതിനേക്കാൾ ഏറെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നവരാണ് സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾ. രാമായണത്തിലെ ഓരോ സ്ത്രീയും കേവലം സഹചാരികളോ നിഷ്ക്രിയ കഥാപാത്രങ്ങളോ അല്ല; മറിച്ച്, കഥയുടെ ഗതിയെ തിരിച്ചുവിടാനും ധർമ്മസങ്കടങ്ങളിൽ നിർണ്ണായകമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനും കെല്പുള്ള കരുത്തുള്ള വ്യക്തിത്വങ്ങളാണ്. കൗസല്യ, കൈകേയി, സീത, മണ്ഡോദരി, ശൂർപ്പണഖ തുടങ്ങി എണ്ണപ്പെട്ട ഏതാനും സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങളിലൂടെ രാമായണത്തിന്റെ ആന്തരിക മാനങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്ന ഒരു പഠനമാണിത്.
​കൗസല്യയും കൈകേയിയും: വാത്സല്യവും വിധിയും
​അയോധ്യയിലെ കൊട്ടാരക്കെട്ടുകൾക്കുള്ളിൽ നിന്നാണ് രാമായണത്തിന്റെ ആദ്യ സംഘർഷങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നത്. അവിടെ വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന രണ്ട് വ്യക്തിത്വങ്ങളാണ് കൗസല്യയും കൈകേയിയും.
​കൗസല്യ - ക്ഷമയുടെയും മാതൃത്വത്തിന്റെയും പ്രതീകം:
ദശരഥന്റെ മുതിർന്ന രാജ്ഞിയും ശ്രീരാമന്റെ മാതാവുമായ കൗസല്യ, നിശബ്ദമായ സഹനത്തിന്റെ രൂപമാണ്. തന്റെ മകന് അർഹതപ്പെട്ട സിംഹാസനം നഷ്ടപ്പെടുകയും അവൻ പതിനാല് വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് പോവുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഒരു അമ്മ അനുഭവിക്കുന്ന അതിതീവ്രമായ വേദന കൗസല്യയിലൂടെ വാല്മീകി വരച്ചുകാട്ടുന്നു. എങ്കിലും തന്റെ വിധിയെയും ഭർത്താവിന്റെ വാക്കിനെയും അംഗീകരിച്ച്, മകനെ അനുഗ്രഹിച്ച് കാട്ടിലേക്കയക്കുന്ന കൗസല്യ ക്ഷമയുടെയും ത്യാഗത്തിന്റെയും പരമോന്നത മാതൃകയാണ്.
​കൈകേയി - വില്ലത്തരത്തിനും വിധിക്കുമിടയിലെ നായിക:
രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും വികാരഭരിതവും സങ്കീർണ്ണവുമായ കഥാപാത്രമാണ് കൈകേയി. രാമനെ സ്വന്തം മകനേക്കാൾ സ്നേഹിച്ചിരുന്ന കൈകേയി, മന്ഥരയുടെ വാക്കുകേട്ട് മാറിച്ചിന്തിക്കുന്നത് മനുഷ്യസഹജമായ ബലഹീനതയുടെ തെളിവാണ്. ദശരഥൻ പണ്ട് നൽകിയ വരങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെട്ട് രാമനെ കാട്ടിലേക്കയക്കാനും ഭരതനെ രാജാവാക്കാനും വാശിപിടിക്കുമ്പോൾ കഥയിൽ വലിയൊരു കൊടുങ്കാറ്റാണ് അഴിച്ചുവിടപ്പെടുന്നത്. രാമായണ കഥയ്ക്ക് മുന്നോട്ടുപോകാനുള്ള കഥാബീജം ഉണ്ടാകുന്നത് കൈകേയിയുടെ ഈ തീരുമാനത്തിലൂടെയാണ്.  ലങ്കാദഹനത്തിനും രാവണവധത്തിനും വഴിമരുന്നിട്ടത് കൈകേയി എന്ന സ്ത്രീയുടെ നിശ്ചയദാർഢ്യവും വാശിയുമായിരുന്നു.

​സീതാദേവി ത്യാഗത്തിന്റെയും ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെയും പർവം:

​രാമായണത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു തന്നെ സീതയാണ്. ജനകമഹാരാജാവിന്റെ മകളും രാമന്റെ ധർമ്മപത്നിയുമായ സീത, കേവലം സൗന്ദര്യത്തിന്റെ മാത്രം പ്രതീകമല്ല; അപാരമായ ആത്മശക്തിയുടെയും ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെയും ഉദാത്ത മാതൃകയാണ്.

​വനവാസവും രാവണബന്ധനവും:

രാജകൊട്ടാരത്തിലെ സുഖസൗകര്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭർത്താവിനോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്ക് ഇറങ്ങിത്തിരിക്കാൻ സീത കാണിച്ച മനോധൈര്യം എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്. രാവണൻ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി അശോകവനത്തിൽ തടവിൽ പാർപ്പിച്ചപ്പോഴും രാവണന്റെ ഭീഷണികൾക്കും പ്രലോഭനങ്ങൾക്കും മുന്നിൽ സീത കുലുങ്ങിയില്ല. ഒരു പുൽക്കൊടിയെ മുന്നിൽവെച്ച് രാവണനോട് സംസാരിച്ച സീതയുടെ ആത്മവീര്യം ഏതൊരു സ്ത്രീക്കും മാതൃകയാക്കാവുന്നതാണ്.

​അഗ്നിപരീക്ഷണവും ആത്മാഭിമാനവും:

രാവണവധത്തിന് ശേഷം ശ്രീരാമൻ സീതയോട് അഗ്നിപരീക്ഷണം ആവശ്യപ്പെടുമ്പോൾ, തന്റെ വിശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ സീത അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ലങ്കാവിജയത്തിനു ശേഷവും ജനങ്ങളുടെ അപവാദം ഭയന്ന് രാമൻ ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അയോധ്യയിലെ കൊട്ടാര നീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന മൗനമായ പ്രതിഷേധമായി സീത മാറുന്നു. വാത്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ലവകുശന്മാരെ വളർത്തി വലിയ വീരന്മാരാക്കി മാറ്റിയതും സീതയുടെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള പോരാട്ടത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഒടുവിൽ വീണ്ടും പരീക്ഷിക്കപ്പെടാൻ തയ്യാറാകാതെ, സ്വന്തം മാതാവായ ഭൂമിദേവിയുടെ മടിത്തട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാൻ തീരുമാനിക്കുന്നതിലൂടെ സീത തനിക്കുള്ള ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ അവസാന വാക്ക് കുറിക്കുന്നു.

​ശൂർപ്പണഖ: 

കഥയെ തിരിച്ചുവിട്ട അസുരസ്ത്രീ
​രാമായണത്തിൽ വളരെ കുറഞ്ഞ സമയം മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും എന്നാൽ കഥാഗതിയെ പൂർണ്ണമായി മാറ്റിയെഴുതുകയും ചെയ്ത കഥാപാത്രമാണ് ശൂർപ്പണഖ. രാവണന്റെ സഹോദരിയായ ശൂർപ്പണഖ, പഞ്ചവടിയിൽ വെച്ച് രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കാണുന്നതോടെയാണ് രാമായണത്തിലെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന് തുടക്കമാകുന്നത്.
​തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ തുറന്നുപറയാൻ മടിക്കാത്ത, സ്വന്തം ഇഷ്ടങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഒരു സ്ത്രീയായാണ് ശൂർപ്പണഖയെ ചില വായനകളിൽ കാണാൻ സാധിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവിയും അരിയുന്നതോടെ ഉണ്ടായ അപമാനം, രാവണനെക്കൊണ്ട് സീതയെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ നാശത്തിനും ലങ്കയുടെ പതനത്തിനും തുടക്കമിട്ടത് ശൂർപ്പണഖ എന്ന ഈ അസുരസ്ത്രീക്കുണ്ടായ അനുഭവമായിരുന്നു.

​മണ്ഡോദരി: അധർമ്മത്തിനെതിരെയുള്ള നിശബ്ദ ശബ്ദം

​രാവണന്റെ പത്നിയായ മണ്ഡോദരി രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും വിവേകമതിയായ കഥാപാത്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. അസുരരാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ ജീവിക്കുമ്പോഴും ധർമ്മത്തിന്റെ പക്ഷത്ത് നിലയുറപ്പിച്ചവളാണ് മണ്ഡോദരി.
​സത്യസന്ധമായ ഉപദേശങ്ങൾ:
രാവണൻ സീതയെ തട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നത് വലിയ അധർമ്മമാണെന്നും അത് ലങ്കയുടെയും രാക്ഷസവംശത്തിന്റെയും നാശത്തിന് വഴിതെളിക്കുമെന്നും മണ്ഡോദരി രാവണനെ നിരന്തരം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. പരസ്ത്രീയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അഹങ്കാരമാണെന്നും, സീതയെ രാമന് തിരികെ നൽകി സന്ധിയിലാകണമെന്നും മണ്ഡോദരി ഭർത്താവിനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു.

​ദുരന്തമുഖത്തെ സ്ത്രീ:

തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ തെറ്റായ തീരുമാനങ്ങൾ ലങ്കയെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുമെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, ഒരു പത്നി എന്ന നിലയിലുള്ള തന്റെ കടമകൾ മണ്ഡോദരി നിർവ്വഹിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ രാവണനും മക്കളും കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ മണ്ഡോദരി അനുഭവിച്ച ദുഃഖം രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും ദയനീയമായ രംഗങ്ങളിലൊന്നാണ്. അഹങ്കാരവും അധർമ്മവും എത്ര വലിയ സാമ്രാജ്യത്തെയും തകർക്കുമെന്നതിൻ്റെ സാക്ഷിയായി മണ്ഡോദരി നിലകൊള്ളുന്നു.
​രാമായണം പുരുഷാധിപത്യപരമായ ഒരു ഇതിഹാസമാണെന്ന് ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ തോന്നാമെങ്കിലും, ആഴത്തിൽ പരിശോധിച്ചാൽ അതിലെ സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങളാണ് കഥയുടെ നട്ടെല്ല് എന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. കൗസല്യയുടെ മാതൃത്വവും കൈകേയിയുടെ പിടിവാശിയും സീതയുടെ ആത്മാഭിമാനവും ശൂർപ്പണഖയുടെ പ്രതികാരവും മണ്ഡോദരിയുടെ വിവേകവുമെല്ലാം ചേർന്നതാണ് രാമായണത്തിന്റെ കാവ്യഭംഗി.
​സഹനത്തിന്റെ മാത്രം പ്രതീകങ്ങളല്ല അവർ; മറിച്ച് സ്വന്തം നിലപാടുകൾ കൊണ്ടും തീരുമാനങ്ങൾ കൊണ്ടും ചരിത്രത്തെയും വിധിയെയും തിരുത്തിയെഴുതിയ ശക്തരായ വ്യക്തിത്വങ്ങളാണ്. യുഗങ്ങൾ എത്ര കഴിഞ്ഞാലും രാമായണത്തിലെ ഓരോ സ്ത്രീയും മാനവികതയുടെയും ധർമ്മസങ്കടങ്ങളുടെയും പ്രതീകങ്ങളായി വായനക്കാരുടെ മനസ്സിൽ ജീവിക്കും.